Κομοτηνή - Ονομασία

16 Jul 2007

Αρκετά χρόνια έμενα στην Κομοτηνή και πότε δεν ασχολήθηκα με την πηγή της ονομασίας. Είχα επαναπαυτεί στο μόνο στοιχείο που είχα ακούσει, ότι κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας η πόλη λεγότανε Κουμουτζήνα.

Σήμερα ξεφύλλισα το βιβλίο της Dr. Μαρίνας Π. Ζωγράφου "Αρχαία Σύγχρονη Κομοτηνή Ροδόπη" και ανακάλυψα ενδιαφέροντα στοιχεία γύρω από το θέμα της ονομασίας και την ιστορική πορεία της πόλης από τη δημιουργία της.

 

 ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΟΜΟΤΗΝΗΣ – ΟΝΟΜΑΣΙΑ

Ιστορικά στοιχεία τεκμήρια ως προς την ύπαρξη αρχαίου πολίσματος στη θέση της σημερινής Κομοτηνής, οδηγούν στο φρούριο. Απ' τα πρώτα χριστιανικά χρόνια, ευρέθη επιτύμβιος βωμός του 4ου αιώνα μ.Χ, το ελληνιστικής εποχής δωρι­κό κιονόκρανο, εικονιστική κεφαλή - πορτρέτο, χρονολογείται στο τελευταίο τέταρτο του 2ου αιώνα μ.Χ. Είναι πιθανό στο σημείο που συγκλίνουν οι απόψεις αρκετών ιστορικών, να προϋπήρχε κάποιος οικισμός, έστω κι ατείχιστος ώστε, εάν σήμερα ισχυριστούμε ότι η Κομοτηνή έχει ιστορία δύο χιλιετηρίδων δεν θα ήμασταν μακριά από την ιστορική αλήθεια. Η θέση της πάνω στην Εγνατία Οδό που συνδέει Δυρράχιο Κωνσταντινούπολη, της έδιδε προνόμια οικονομικού ιδίως χαρακτήρα. Ώστε σταδιακά εξελίχθηκε, εμφανίστηκε στον ορίζοντα της τοπικής ιστορίας, στη σκιά βέβαια της γειτονικής Μαξιμιανούπολης, στα δε νεότερα χρόνια Μοσυνούπολης. Η υπεροχή της, ήταν αδιαμφισβήτητη μέχρι την καταστροφή της από τους Βουλγάρους. Οι επόμενες χρονικά μαρτυρίες, θα καταγραφούν πολύ αργά στον 14ο αιώνα μ.Χ., όταν ακρωτηριασμένη η Βυζαντινή Αυτοκρατορία σπαρασσόταν από τις εμφύλιες διαμάχες κι εχθρικές επιθέσεις στα σύνορα της.

Ο ιστορικός αυτοκράτορας Ιωάννης Καντακουζηνός ο ΣΤ΄ κι ο σύγχρονος του Νικηφόρος Γρηγοράς, αναφέρονται, ο μεν πρώτος στο «Κουμουτζινά πόλισμα», ενώ ο δεύτερος στην «Πολίχνη» με ονομασία «Κομοτηνά» ή «Κομοτηνή». Η πρώ­τη μαρτυρία τού έτους 1331 μ.Χ. συνδέεται με το περιστατικό της συνάντησης, στη σημερινή πεδιάδα την εκτεταμένη όπου είναι η Μονή Βαθυρύακος, των στρατευμάτων του αυτοκράτορα Ανδρόνικου Γ' και του ηγεμόνα της Σμύρνης Ομούρ η οποία είχε αίσια κατάληξη, αφού τα στρατεύματα του δεύτερου, αποχώρησαν χωρίς να πολεμήσουν.

Το έτος 1343 μ.Χ. η Κομοτηνή και οι υπερασπιστές γειτονικών φρουρίων, Ασώματος, Παραδημή, Κρανοβούνιο και Στυλάριο, προσχωρούν στον Καντακουζηνό για να συμμετάσχουν στον καταστροφικό εμφύλιο το 1347, μπορεί και 1374, για να προετοιμάσει ουσιαστικά το έδαφος στην κατάληψη της ωραίας περιοχής από τους Τούρκους.

Κατά την εποχή του Βυζαντίου, από εποχή Μ. Κωνσταντί­νου μέχρι τον 4ο αιώνα μ.Χ., η διοίκηση της Θράκης έφτανε πότε το Δούναβη ποταμό, Ίστρο. Διαιρείτο σε έξι μεγάλες επαρχίες και με την επαρχία Ροδόπης που άρχιζε από τη Ροδόπη και έφτανε μέχρι το θρακικό πέλαγος, με πρωτεύουσα Αίνο, ενώ προηγουμένως με τους Ρωμαίους η Θράκη ήταν χωρισμένη πάλι σε επαρχίες. Η πρώτη περιοχή, με πρωτεύουσα τη Φιλιππούπολη, τη Βερρόη ή Βέρροια και Ροδόπης απο­τελούσε την παραλιακή ζώνη βορεινού Αιγαίου με πρωτεύουσα τ' Άβδηρα, κι ονομαστές πόλεις Μαρώνεια, Αίνο κλπ.

Μετά την πτώση της Βασιλεύουσας από τους Φράγκους 1204 είχε σαν αποτέλεσμα να περιέλθει η Θράκη στο σύνολό της στη λατινική αυτοκρατορία του Βαλδουίνου καθώς και το δεσποτάτο της Ηπείρου. Με την ανάκτηση της πάλι το 1261 μ.Χ. η Θράκη περιέρχεται σε ελληνικά χέρια, ενώ ένα μεγάλο μέρος κατέχεται από Βουλγάρους, που εισβάλλουν συχνά όταν οι περιστάσεις το επιτρέπουν. Οι έριδες όμως των Ανδρόνικων, αποδυνατίζουν ακόμα περισσότερο τη βυζαντινή παρουσία στη Θράκη, προετοιμάζοντας με αυτόν τον τρόπο το έδαφος για τους Τούρκους, που δεν αργούν να εμφανιστούν. Η Θράκη, δέχεται διαδοχικά επιθέσεις από Σέρβους, Βουλγάρους, Τούρκους, ενώ μεγάλα ρήγματα στην αυτοκρατορία έκαναν διχοτόμηση ή και τριχοτόμηση παλαιών θεμάτων της. Υποβιβάστηκαν πόλεις. Έτσι η πρώτη τουρκική διείσδυση στη Θράκη έγινε το 1305. Η δεύτερη το 1321 με τον Οσμάν και τον γιο του. Η τρίτη, όταν ο Ανδρόνικος κι ο εγγονός του μάλωναν, κάλεσε τον Ορχάν να βοηθήσει εναντίον του εγγονού του, αλλά τον νίκησε ο εγγονός του ο Ανδρόνικος Γ΄ κι αναγκάστηκαν οι Τούρκοι πάλι να φύγουν, αλλά αν και κατατροπώνονταν, συνέχισαν επιθέσεις.

Από αφηγήσεις του Καντακουζινού ΣΤ΄ μαθαίνουμε ότι πήγαν στη Σαμοθράκη, εκεί αποβιβάστηκαν στο Πόρτο-Λάγος στην Πορού, προχώρησαν στην Κομοτηνή όπου αντιμετώπισαν βυζαντινά στρατεύματα. Απεχώρησαν στην πεδιάδα της Κομοτηνής, στο χωριό Παναγιά. Αργότερα ο Μουράτ πήγε στα Μάλγαρα με τον Γαζή Εβρενός, κατέλαβαν τις Φέρρες, την Κομοτηνή, Μπουρού, Ξάνθη, Μαρώνεια, ενώ άλλο πασάδες τις Σέρρες, την Καβάλα, τη Δράμα, τη Ζίχνη. Έτσι ο Μουράτ εγκαθίσταται στο Διδυμότειχο μέχρι να πάει στην Αδριανούπολη να γίνει πρωτεύουσά του.

Η ονομασία της, η συνέχεια του ονόματος, το πρόβλημα της προέλευσής του, ταλαιπώρησε αρκετούς ιστορικούς εντόπιους και μη. Εκδοχές, που προτάθηκαν, ξεκινούν από το χώρο της μυθοπλασίας, όπως του Οθωμανού περιηγητή Εβλιγιά Τσελεμπί (δήθεν εγκατάσταση στην περιοχή Εβραίου με κινέζικο όνομα Κουμλού-Τσιν). Λέγεται, την περίοδο της ελληνικής αρχαιότητας, ότι το όνομα προέρχεται από την Κομοτηνή, κόρη μεγάλου Θρακιώτη ζωγράφου, Παρασείου. Μια ομάδα ανθρώπων ξεκίνησε από τη Μαρώνεια, μαζί με την όμορφη κόρη του για το εσωτερικό της Θράκης. Ίδρυσαν την πόλη και της έδωσε τ' όνομα της όμορφης κόρης. Ώσπου να καταλήξουμε στη Βυζαντινή εποχή, που ο καθηγητής Στίλπων Κυριακίδης εντόπισε χρονικά την προέλευση της ονομασίας σύμφωνα με την άποψη του, που θεωρείται εγκυρότερη απ' όσες διατυπώθηκαν, ότι στην περιοχή κατοικούσε ο Βυζαντινός άρχοντας Κουμουτζής. Κατά τον καθηγητή Κουμουτζηνά υποδηλώνει τοπωνύμιο, τα κτήματα του άρχοντα. Επίσης «Κόμης» λέγεται ο στρατιωτικός διοικητής της περιοχή. Αντίστοιχα, έχουμε βυζαντινά τοπωνύμια Στεφανηνά, Χουδηνά. Επειδή οι Τούρκοι κατακτητές δεν μπορούσαν προφέρουν ορθά το Κ, κακοποίησαν το όνομα με κακόηχο τύπο «Γκιουμουλτζίνα». O αυτοκράτορας ιστορικός Ιωάννης Καντακουζηνός, το 1331 αναφέρει «Κουμουτζηνά πόλισμα». Το ίδιο κι ο Νικηφόρος Γρηγοράς σαν «Κομοτηνά ή Κομοτηνή». Το 1361 μερικές οικογένειες Κομοτηναίων μη μπορώντας ν' αντέξουν την υποταγή του Εβρενού Γαζή-Πασά που ήταν εχθροί του, κατέφυγαν στην Ήπειρο, έχτισαν νέο χωριό «Κουμουτζάδες» καταδιωκόμενοι δε κι από κει, έφτασαν στα «Τρόπαια Γορτυνίας». Κρατούν όμως ισχυρούς δεσμούς ακόμη και σήμερα με Κομοτηνή και Κουμουτζάδες.

Η ονομασία, όπως κι η ίδια η πόλη, δοκιμάστηκαν σκληρά στη διάρκεια της Οθωμανικής κατάκτησης. Η φθορά άγγιξε και τη λέξη Κουμουτζηνά που ορδές κατακτητών αδυνατούσαν να προφέρουν ορθά. Μετά από διαδοχικές αλλοιώσεις κατέληξε σε Γκιουμουλτζίνε, με το οποίο ήτο σ' όλη την επικράτεια γνωστή κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας. Παλιά τη λέγανε και Κομοτίνη με την απελευθέρωση του 1920. Ο τύπος αποκαταστάθηκε και το όνομα στη λόγια μορφή. Όπως μας την παρέδωσε ο Βυζαντινός ιστορικός Νικηφόρος Γρηγοράς, είναι γνωστή μέχρι σήμερα ΚΟΜΟΤΗΝΗ, αλλά παλιά γραφότανε και με -ι- «ΚΟΜΟΤΙΝΗ».

Χτίστηκε τα χρόνια της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Ο ακριβής χρόνος δεν είναι γνωστός. Ο Στίλπων Κυριακίδης τη θεωρεί «Θεοδοσίου κτίσμα». Οι Βυζαντινοί αυτοκράτορες ιδιαίτερα φροντίζουν την πολιτιστική, πολιτισμική αναβάθμισή της μ' αποτέλεσμα περίτεχνα μνημεία, ενθυμήματα αυτού λαμπρού παρελθόντος να βρίσκονται διάσπαρτα σ' όλη την περιοχή από Νέστο μέχρι Έβρο κι από τα βουνά της Ροδόπης έως τις ακτές του Αιγαίου. Έτσι, η Κομοτηνή είναι η παλιά Κουμούτζηνα των Βυζαντινών πρωτεύουσα τώρα του Νομού Ροδόπης.

Βυζαντινά μνημεία υπάρχουν παντού σπαρμένα, στο Παπίκιο Όρος σαν αγναντεύεις τον μαγευτικό ορίζοντα ν' αχνοφαίνεται ανάμεσα στ' άλλα βουνά της Ροδόπης, με Βυζαντινά Μοναστήρια Κέντρο μοναχισμού οργανωμένο σύμφωνα με πρότυπα του Αγίου Όρους με συνεχή παρουσία ζωής έως και τον 15ο αιώνα. Έρευνα αρχαιολογική, αποκάλυψε ερείπια Βυζαντινού ναού του 11ου αιώνα μ.Χ. κοντά στον οικισμό Κερασιά του Παπίκιου Όρους. Ψηλότερα το δάσος της Νυμφαίας με πανύψηλα πεύκα, οξιές και βελανιδιές, εποπτεύουν ερείπια βυζαντινού κάστρου που λένε, ότι χτίστηκε ως παρατηρητήριο εποχή του Ιουστινιανού.

Μπορείς να ψηλαφίσεις κι απομεινάρια παραδοσιακού πολιτισμού στη σύγχρονη πόλη της Κομοτηνής και της Βυζαντινής αυτοκρατορίας σε ερείπια φρουρίων και εκκλησιές. Η δε Ροδόπη της αρχαίας Ελλάδας αποκαλύπτεται μεγαλόπρεπη στο Αρχαιολογικό Μουσείο της. Βρίθει ευρημάτων που προήλθαν από ανασκαφές Αβδήρων, Μαρώνειας, Μεσημβρίας, Δικαίας. Ενδιαφέρον παρουσιάζουν ερείπια του οχυρωματικού περιβόλου παλαιοχριστιανικού σταθμού Εγνατίας Οδού, που διασχίζει τη σύγχρονη πόλη. Ενώ δίπλα τους χτισμένη σε θέση παλιότερου βυζαντινού ναού δεσπόζει με αρμονική παλιά αρχιτεκτονική η εκκλησία της Παναγιάς. Εξαίρετο δείγμα χτίστηκε το 1800, όπου θαυμάζουμε στο τέμπλο την εικόνα της Παναγίας, παράσταση από τον παράδεισο και το προπατορικό αμάρτημα.

References

Attachments

Related Items